یک جامعه شناس: فرآیند جذب شهروند از مناطق مختلف کشور یکی از نقاط قوت مشهد است

علی انتظاری، دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی تهران در دویست­ و­سی­ وپنجمین نشست از سلسله نشست­های شهر، فرهنگ، اجتماع(شفا) با اشاره ظرفیت­های شهر مشهد برای ایجاد تمدن اسلامی اظهار داشت: مناطق اطراف شهر مشهد از سابقه فرهنگی برخوردار بوده و وجود بارگاه مقدس ثامن الحجج و حوزه علمیه شرایط خوبی برای بروز جلوه­های تمدن اسلامی در مشهد فراهم می کند.

وی فرآیند جذب شهروند از مناطق مختلف کشور را یکی از نقاط قوت مشهد دانست و افزود: وجود زوار داخلی و خارجی و همچنین سرمایه آستان قدس رضوی و توسعه صنعتی و کشاورزی ظرفیت­های اختصاصی این شهر به عنوان طلیعه تمدن اسلامی است.

انتظاری یکی از مشکلات شهر مشهد را عدم وجود فضای معنوی در شهر دانست و گفت: هنگامی که فضای شهر التذاذی و جسمانی است تلاش برای تقویت امور معنوی بی فایده بوده و زیبایی جسمانی و التذاذ یکی از مشکلات مدرنیته است و در شهرهای مدرن از زیبایی معنوی اهمیت بیشتری دارد.

وی با بیان اینکه آثار زیارت امام رضا در شهر مشاهده نمی شود، گفت: طراحی بزرگراه­ها و ساختمان­های مشهد تداعی کننده شهرهای غربی بوده و نشانه­ای از حرم و زیارتگاه­های اسلامی در ساختمان­ها و طراحی­های شهری وجود ندارد.

در حرم مطهر رضوی شاهد بدل­گرایی هستیم

انتظاری با تاکید بر اینکه بدل­سازی در ایران نیازهای جامعه را برآورده نمی کند، اظهار داشت: مدرنیته با تغییر پوشش در ایران آغاز شد و با این اندیشه که شخصیت شهروندان نیز به مرور زمان مدرن می­شود، ادامه یافت. سال­ها بعد مشابه سیتی پارک نیویورک در تهران پارک شهر ساخته شد، در حالی که سیتی پارک در اقلیم و آب و هوای شهر نیویورک موثر بوده اما پارک شهر تبدیل به مکانی برای معتادان شده­است.

وی بدل­گرایی را بیماری جامعه ایران دانست و افزود: در عرصه­های مختلف حتی در حرم مطهر رضوی شاهد بدل­گرایی هستیم، فرصت نجوا و آرامش از شهروندان و زوار با بلندگوها و میکروفن­ها سلب شده و این وضعیت به همه شهر سرایت کرده­است و زوار برای کسب آرامش به پارک­های آبی و بازارها مراجعه می­کنند.

انتظاری ضمن انتقاد از طراحی شهری اطراف حرم مطهر رضوی گفت: زوار برای دسترسی به حرم مطهر از میان بازارها عبور کرده و ساخت این بازارها امکان تمرکز  فکری زوار در مسیر حرم را سلب می­کند، هنگامی که در فضای ساختاری شهر معنویت موجود باشد، مشکلات حجاب و پوشش کاهش می یابد.

دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی تهران، ریخت شهر را نشان دهنده ارزش­های شهر دانست و تاکیدکرد: ساختار و ریخت شهر می تواند ارزش­های شهر را نیز بسازد، هنگامی که مدیران شهری، مراکز فرهنگی و هنری را در شهر نمایش می دهند نشان از ارزش­های شهروندان بوده و خود سازنده ارزش­ها است.

انتظاری با بیان اینکه ساختار محیط شهری ارزش های شهروندان را تولید می­کند، گفت: در مال­ها افراد به خرید تشویق شده و نمی توان در این مکان فرهنگ قناعت را ترویج کرد، شهر باید به گونه­ای طراحی شود که شهروندان شهر را محضر خداوند دانسته و معنویت در شهر مشاهده شود، در صورتی که ساختار مدرن در شهرهای اسلامی این مسئله را نقض می کند.

این جامعه شناس با بیان اینکه مدرنیته در همه عرصه­های تمدن مدرن ظهور و بروز دارد، افزود: در جامعه­ای که دین برای اقتصاد و سیاست تصمیم می گیرد مدرنیته بی معناست. مدرنیته الگوهای مختلف را در خود هضم می­کند و متاسفانه برخی صاحب نظران کشور تجدد را لزوما همراه با مدرنیته می­دانند در حالی که اسلام مدرن یک مفهوم متناقض است.

انتظاری سکولاریزم و تفکیک ساحت­ها را یکی از الزامات مدرنیته دانست و تاکیدکرد: سکولاریزم و تفکیک ساحت­ها حتی در عزاداری هم مشاهده می­شود، در شهرهای مدرن ساحت­های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی از یکدیگر تفکیک شده در حالی که فرهنگ اسلامی وحدت گراست و شهروندان در ساختار شهرهای مدرن دچار تناقض می­شوند و تعارض­ها موجب ناامیدی شهروندان می­شود.

مظاهر شبه مدرن نیازهای جامعه اسلامی را برآورده نمی کند.

وی ساخت هتل­هایی مشابه هتل شرایتون و دیزنی لند را نماد مدرنیته دانست و تاکید کرد: آسمان خراش­ها در شهر بدون نیاز سنجی گسترش می یابند، مدرنیته نیازهای کشورهای غربی را برآورده می سازد اما این مظاهر شبه مدرن نیازهای جامعه اسلامی را برآورده نمی کند و در شهرسازی اثری از اسلام مشاهده نمی شود، ایران از ذخایر تمدنی غنی برخوردار است اما در شهر مشهد باید بر شیعی و مسلمان بودن تمرکز شود تا وحدت بین افراد ایجاد شود.

این جامعه شناس با اشاره به نشانه­های معماری یونانی در کشورهای غربی گفت: در ایالات متحده آمریکا در استفاده از نمادهای تمدن یونان باستان تاکید بسیار شده و نمادهای آن در معماری کاخ سفید هم دیده می شود، متاسفانه ما نیز از همان نماد معماری برای ساخت هتل در مشهد استفاده می کنیم.

انتظاری ترمینال­ها را پیشانی شهر دانست و تاکید کرد: باید مظاهر ناامنی و بی هویتی از این امکان حذف شود، مدیران شهری فرصت کافی برای فرهنگ سازی زوار را ندارند، اما فضاسازی می­تواند بسیاری از مشکلات را کاهش دهد، به عنوان مثال خطوط پر رنگ ترافیکی مفهموم اهمیت رعایت قوانین شهری را در بیننده القا می کند، باید فضایی ایجاد شود که افراد به تجمل­گرایی و تفاخر تشویق نشده و تواضع در آنان ترویج شود.

احساس رفاه از واقعیت وجود رفاه مهم­تر است

وی با تاکید بر مولفه­های شهرسازی اسلامی گفت: شهربازی، سرگرمی و معماری شهری باید متفاوت از تمدن غربی بوده و نمایش هویت اسلامی باشد، در شهرهای اسلامی باید روح زندگی جریان داشته و خدا محوری، تکریم انسان و حفظ محیط زیست بارز و مشخص شود.

انتظاری یکی از اقتضائات شهر مدرن را مصرف­گرایی دانست و اظهار داشت: نماد مصرف­گرایی ساخت مال­ها بوده و هم­زمان با ساخت مال شعار اقتصاد مقاومتی سر می دهیم، این تناقضات به دلیل عدم شناخت ماهیت شهرهای مدرن و شهرهای اسلامی است، متاسفانه تراکم در شهرداری فروخته می شود تا پل طبقاتی ساخته شود.

مدیر گروه علوم اجتماعی سازمان سمت با بیان اینکه احساس رفاه از خود رفاه مهم­تر است، تاکید کرد: گاهی مدیران شهری اقداماتی را برای رفاه شهروندان انجام می­دهند اما شهروندان احساس رفاه نمی کنند، احساس امنیت در جامعه بیش از نفس امنیت اهمیت دارد و احساس عدالت در شهروندان بیش از نفس عدالت و احساس نظم بیش از نفس نظم مهم است.

حقوق عابر پیاده در شهر رعایت نمی شود

وی با بیان اینکه در طراحی شهری به عابر پیاده توجه نمی شود، افزود: یکی از دلایل تمایل مردم به خرید خودرو تکریم خودرو سواران در طراحی شهری و عدم توجه به عابر پیاده است، برای شهروندانی که از خودروی شخصی استفاده نمی کنند عدالت رعایت نمی شود.

انتظاری تقلیل فاصله طبقاتی را یکی از الزامات شهرسازی اسلامی دانست و تاکید کرد: در گذشته ثروتمندان و فقرا در کنار یکدیگر زندگی کرده اما در حال حاضر تفکیک شهرها صورت گرفته است، نمایش آشکار فاصله طبقاتی در شهر موجب افزایش فاصله طبقاتی و ترویج اشرافی­گری می شود، امام رضا(ع) نماد ساده زیستی بوده و بنیانگذار جمهوری اسلامی نیز در جماران ساده زندگی می کردند، اما اشراف­گری در حرم مطهر رضوی دیده می­شود و زوار پس از دیدن بارگاه تجملاتی امام رضا(ع) و عبور از میان هتل­های گران قیمت و مال­ها شب در چادر مسافرتی به سر می برند.

گروه­ خاصی در مشهد صاحب ابزار صوتی بوده و دیگر شهروندان فاقد آن هستند

این جامعه شناس با اشاره به تاریخ خراسان گفت: خراسان در طول تاریخ مهد گفت­وگو و مناظره بوده در حال حاضر نیز باید اقداماتی برای گسترش حوزه­های عمومی و گفت­وگوی غیر سیاسی درون و  بیرون حرم برای شهروندان طراحی شود تا شهروندان به صورت کنش­گر و فعال در جامعه حضور داشته و فضای تعامل ایجاد شود.

وی با انتقاد از اینکه « عده­ خاصی در مشهد صاحب ابزار صوتی بوده و دیگر شهروندان فاقد این ابزار هستند» اظهار داشت: این مسئله موجب سلب کنش­گری افراد جامعه شده و جوانان به دلیل روحیه کنش­گری در فضاهای تک صدایی مشارکت نمی کنند.

انتظاری با تاکید بر مشارکت مردم در تصمیم گیری­های شهری گفت: اگر مردم در اموری مانند کنسرت­ها در تصمیم­های شهری مشارکت کنند، رای جمعی را راحت­تر می­پذیرند، شورای شهر در کشور ما ارتباطی به مردم نداشته و شهرمندان نمی­توانند در تصمیمات شهر مشارکت کنند و تنها زمان انتخابات مهم هستند.

مدیر گروه علوم اجتماعی سازمان سمت با تاکید بر نیاز کشور به طرح نظریات مختلف در حوزه شهرسازی گفت: قبل از نظام سازی نیازمند نظریه سازی هستیم، در کشورهای غربی افراد متعدد سال­ها بدون پاداش بر تولید علم متمرکز بوده تا از میان آنان افرادی مانند وبر و دورکیم برخواستند، ما تولید کننده علوم انسانی نبوده ومصرف کننده هستیم و سازمان­های مختلف کشور از متخصیصین این علوم مطالباتی ندارند، باید تعامل بین متخصصان و سازمان­ها ایجاد شود.