گزارشی از آخرین وضعیت پیوست فرهنگی اجتماعی در مشهد: از بررسی پروژه حسین ثابت در پارک طرق تا میزان دریافتی پیوست نگاران

چهارمین نشست مجازی گروه تلگرام مشهد تریبون با عنوان “پیوست فرهنگی در مشهد، از رویا تا حقیقت” برگزار شد.

در این گفت و گو آنلاین سعید شعرباف تبریزی رئیس دبیرخانه شورای راهبری پیوست فرهنگی اجتماعی شهرداری مشهد ضمن ارائه توضحیاتی به سوالات کاربران پاسخ داد که متن آن در ادامه آمده است.لازم به ذکر است توضحیات وی در خصوص بحث و پاسخ به سوالات در متن زیر تجمیع شده است.

ارزیابی تاثیرات اجتماعی پروژه ها در دنیا

بد نیست بدانید موضوع ارزیابی تاثیرات اجتماعی پروژه ها و اقدامات، مقوله ای است که ادبیات شناخته شده ای در سطح بسیاری از کشورهای دنیا است و این امر حتی صاحب سازمان بین المللی با همین موضوع یعنی social impact assessment  می باشد که در کشور ما نیز در دهه اخیر و پس از تاکیدات رهبری، فعالیتهای تبیینی مرکز راهبردی پیوست فرهنگی شورای عالی انقلاب فرهنگی و تبدیل شدن به بندهای قانونی برنامه پنجم و ششم توسعه، بصورت جدی تری بدان پرداخته شده است. البته لازم به ذکر است که مفهوم پیوست فرهنگی در معنای دقیق خود و بر مبنای اسناد بالادستی حاکم بر جمهوری اسلامی، بسیارعمیق تر و مبنایی تر از موضوع ارزیابی تاثیرات اجتماعی فرهنگی (اتاف) است که خود بحث مفصل تری را می طلبد و باعث میشود برخی از شاخص ها و معیارهای دیگری در حوزه پیوست فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد.

مشهد مال و جهان مال فاقد پیوست فرهنگی هستند

اما پروژه های مشهد مال و جهان مال و بطور کلی پروژه های سرمایه گذاری معاونت اقتصادی، بصورت کلی هیچگاه دارای پیوست فرهنگی و اجتماعی نبوده اند، حتی مطالعات فرهنگی و اجتماعی مناسب و حداقلی را نیز نداشته اند که وضعیت بدین صورت درآمده است.این در حالی است که ارزیابی تاثیرات اجتماعی پروژه ها در دنیا ادبیات مشخصی دارد اما در کشور و بویژه در مشهد توجهی به این مهم وجود نداشته است.

نگاه فرعی به پیوست فرهنگی 

در پاسخ به این سوال که چرا اول پروژه های عمرانی تصویب می شود بعد بدنبال پیوست های اجتماعی هستند، باید گفت که تاکنون دلیلی وجود نداشته که مطالعات فرهنگی و اجتماعی اصل تصویب یک پروژه را تحت تاثیر قرار دهد، متاسفانه اغلب موارد نگاه به پیوست کاملا فرعی و جانبی است.این قانون را یکسال است که با تلاش بسیار دبیرخانه در تصویب پروژه ها گنجانده ایم که اصل تصویب پروژه های مهم منوط به تایید اصل آن توسط شورای راهبری پیوست فرهنگی است.

با اینکه ادبیات پیوست فرهنگی سابقه کمتر از ده سال در ایران دارد اما موضوع مطالعات فرهنگی و اجتماعی پروژه ها، همیشه یکی از بندهای قانونی طرح های کلان بوده است که متاسفانه به دلیل ماهیت مشورتی و نیز نوع نگاه مدیران شهری به موضوعات فرهنگی و اجتماعی در پروژه های کلان، هیچ وقت جدی فرض نشده اند. بهترین شاهد مثال، وضعیت پروژه های بزرگ ده سال اخیر خود مشهد است، پروژه هایی که بعضی مطالعات فرهنگی بالای ۳۰۰ صفحه با هزینه های گزاف داشتند اما در عمل چه اتفاقی افتاده است؟ همین که امروز در مصادیقی مثل میدان شهدا و حرم مطهر و مشهد مال می بینیم نتیجه این فرآیند است.

تشریح فرآیند کاری پیوست فرهنگی در شهرداری مشهد

۱  - ابتدا لیستی از پروژه ها، طرحها و قوانین مهم شهری که در سال آینده و یا در سالیان آینده در معاونت های مختلف شهرداری بناست طراحی شوند و یا در حال طراحی هستند و یا در فاز بهره برداری می باشند ( یعنی چیزی در حد ۱۰۰۰ پروژه در سال) توسط یک تیم نظارتی در دبیرخانه پیوست مورد بررسی قرار می گیرد و با شاخص هایی که می تواند یک پروژه را مهم قلمداد کرد (شاخصهای دقیق یک پروژه مهم در آیین نامه مشخص است) تعدای از این پروژه ها (مثلا در سال ۹۵ چیزی در حدود ۷۰ پروژه) مشمول بررسی پیوست فرهنگی می شوند. برای برخی از این پروژه ها، پیوست فرهنگی، برای برخی تهیه الزامات فرهنگی و برای برخی نظارت فرهنگی تعیین می شود و به معاونت های مربوطه ابلاغ می شود.

مثلا در سال ۹۵ وضعیت بدین گونه است :

۲ –  پروژه های مشمول پیوست نگاری، از طرف دبیرخانه شورا به معاونت ها ابلاغ و در یک زمان کوتاه، مناقصه ای برای نگارش پیوست فرهنگی پروژه تعریف می شود و افراد و شرکت هایی که طبق فرمت ارائه شده، بهترین پروپوزال را ارائه بدهند با نظارت دبیرخانه، نگارش پیوست فرهنگی را به عهده می گیرند و یک تیم کاملا بین رشته ای (از تخصص های فنی مرتبط تا جامعه شناسی، اقتصاد، فقهی و …) کار را انجام می دهد و توسط یک ناظر از دبیرخانه نظارت می شود.

۳ – پس از اتمام کار نگارش پیوست که با همکاری خود معاونت تخصصی انجام شده (وبه همین دلیل اغلب اجرایی و عملیاتی نوشته می شود) این مطالعات در یک شورای بالادستی به نام شورای راهبری پیوست فرهنگی که مستقیما زیر نظر شهردار است، سه معاون تخصصی شهردار (معاونت فرهنگی، شهرسازی و برنامه ریزی) عضو آن هستند به همراه ۲ متخصص حوزوی و ۲ متخصص دانشگاهی، رئیس مرکز پژوهشها و معاونت های برنامه ریزی تخصصی، کار ارائه می شود و این شورا به عنوان مرجع اصلی ابلاغ نتایج پیوست، نتیجه نهایی را به شهرداری و یا شورای شهر اعلام می کند. این تصمیم می تواند موافقت مطلق، مخالفت مطلق و یا مخالفت مشروط به برآورده شدن برخی از شرطها باشد که اغلب همین سومی است.این نظر برای نظارت به کمیسیون تخصصی در شورا منتقل و توسط دبیرخانه هم در عمل نتایج آن نظارت می شود.

در حین اجرای پروژه و در فاز به فاز عملیات، توسط دبیرخانه نظارت بر اجرایی شدن مصوبات شورای راهبری صورت می گیرد و اساسا پرداخت فاز های بعدی پروژه منوط به تایید اجرایی شدن بندهای پیوست فرهنگی در پروژه می شود.

اما در پاسخ به این نکته که برخی از کاربران گفتند چرا تمام این  اعضا از یک سلیقه فرهنگی هستند باید گفت که اعضای شورای راهبری مستقیما توسط شورای شهر انتخاب شده اند، اما انصافا بحث ها در جلسه خیلی داع و چالشی است و اساسا این شورا بشدت خود منتقد عملکردهاست، اگر یک جلسه حضور در شورا بیابید آن را تصدیق خواهید فرمود.امثال دکتر فیاض و حاج آقای نظافت اصلا در مباحث تعارف ندارند.

تمرکز بر روی پروژه های کلان هر سال

 اتفاقا یکی از ویژگی های اصلی پیوست فرهنگی مشهد، تمرکز بر روی پروژه های کلان هر سال است نه هر پروژه کوچک مقیاسی، اتفاقی که متاسفانه ضربه بزرگی به اجرایی شدن پیوست در شهر تهران زده و عملا پیوست را تنها به یک سند مطالعاتی بدل کرده است.امسال در لیست ما کمتر از ده پروژه بزرگ را در حوزه فنی و عمران مهم تشخیص داده ایم و پیوست آن در حال پیگیری است.

 .

آموزش بیش از ۱۰۰ نفر در خصوص پیوست نگاری در مشهد

فرآیند دقیق واگذاری پروژه های پیوست دقیقا رعایت شده و تنظیم شده است، علاوه بر اینکه به چند فرد مشهور شناخته شده که اغلب اساتیدی بودند که در سالهای گذشته تقریبا کل پروژه های حوزه مطالعات شهری و مرکز پژوهشها را در سیطره خود داشتند بسنده نکردیم و در قالب چندین دوره آموزش پیوست نگاری، بیش از صد نفر را در این حوزه آموزش داده ایم که اینها خود مجریان پیوست خواهند شد و شده اند.الان هم فراخوان عمومی داده ایم و همه پژوهشگران و دوستان این جمع می توانند مستقیما با مراجعه به سایت متقاضی انجام پیوست باشند.

تیم های تحقیقاتی با نگاه های مالی به سراغ پیوست نگاری نمی آیند

در پاسخ به این سوال که چه مبالغی به پیوست نگاران داده می شود باید گفت که هزینه پیوست فرهنگی در هر طرح، طبق آیین نامه از هزینه مطالعات خود طرح و توسط خود معاونت پرداخت خواهد شد. برای اینکه دوستان تصور حدودی داشته باشند بد نیست بدانید که متوسط این هزینه ها بین ۱۰ تا ۴۰ میلیون تومان در پروژه های مختلف بسته به حجم و شرح خدمات و بزرگی کار متعیر بوده است که مستقیما به پیوست نگار و پس از بررسی دقیق شرح خدمات داده خواهد شد.ماهیت بین دانشی و چند وجهی کار باعث شده، تیم های تحقیقاتی که نگاه های مالی صرف دارند اصلا به سراغ این قبیل مطالعات نیایند که خود این مساله از معضلات ما نیز هست.

حسین  ثابت الزام به پیوست فرهنگی ندارد!

در پاسخ یکی از دوستان در خصوص سرمایه گذاری آقای ثابت و پارک طرق باید بگویم که جناب حسین ثابت، که اصلا کاری به عقاید و ویژگیهای فردی ایشان نداریم، مجموعه وسیعی از فعالیت ها را در مشهد در دوسال اخیر در توس،  استقبال از بهار،  آموزش و پرورش،  میراث فرهنگی و در پارک صدهکتاری طرق آغاز کرده است.

ایشان در طرح پارک طرق، در ورودی مشهد در یک پارک عمومی صد هکتاری در جوار منطقه سیدی، در حال طراحی یک مجموعه تفریحی و توریستی لوکس و پنج ستاره است، یعنی یک نسخه وسیعتر از مشهد مال با تقریبا ۸۰۰ میلیارد سرمایه که در ورودی شهر مشهد است.

آنچه از سمت شورای راهبری به ایشان ابلاغ شده، پیوست فرهنگی و اجتماعی این طرح عظیم است. پیوستی که تنها با یک هزینه ۲۰ میلیونی و در یک بازه کوتاه مدت برنامه ریزی شده تا اصلا مانعی برای حضور سرمایه گذار نشود.

اما گویا کم نیستند افرادی که در همین شهرداری که اعداد بزرگ آنها را فریفته و عملا التزامی نمی خواهند به این نگاه فرهنگی داشته باشند، بنابراین بدون مشخص شدن نتایج پیوست، سرمایه گذار عزیز، ستونهای هخامنشی خود را در اطراف یک پارک عمومی آغاز کرده و عملا ثابت کرده التزامی به پیوست ندارد.

قبلا هم گفتم که تمام مشکل ما در مدیریت شهری همین نگاههای یکسویه است. نگاه توسعه غیر متوازن و کمی گرا، اینجا سریعا حکم می دهد که چون از این محل می شود برای شهر ۱۰۰۰ میلیارد سرمایه آورد و کلی با آب و تاب از میزان بالای مشارکت های اقتصادی سخن گفت و دهان بسیاری از منتقدان به کم بودن تعداد پروژه های مشارکت اقتصادی را بست، سریعا تمامی موانع را برای حضور این فرد در این مکان فراهم نماییم و حداقل مضایق را بر او تحمیل کنیم چون ممکن است ناراحت شود وبرود و شهر توسعه نیابد! اما نگاه توسعه متوازن، صورت مساله را حذف نمی کند و درگیر رشد سریع عددی در یک بخش خاص مثلا اقتصادی نمی شود، جهت توسعه را در نظر می گیرد، واقعیت های نیاز شهر، ماهیت زیارتی و فرهنگی شهر، نیاز شهر به پارک های با کاربری عمومی و دهها و صدها مساله دیگر.آن وقت ممکن است در نهایت پس از همه تحلیل ها، از خیر سرمایه گذار هم بگذرد.

گفتنی است شعرباف در این بحث تلگرامی اسنادی گزارشی در خصوص طرح پیوست خط ۳ “بی آرتی”  ارائه داد و با تصاویر مقایسه ای از طرخ میدان شهدا انتقاد نمود.

مخاطبین عزیز، نخبگان شهری مشهد، علاقه مندان به موضوعات فرهنگی و اجتماعی، مدیران و … می توانند جهت پیشنهاد بحث های مجازی یا پرسش و پاسخ هایی از این دست با smjmj@ در تلگرام در ارتباط باشند یا به [email protected] ایمیل بزنند.