احیای خیابان تاریخی ارگ مشهد؟/میراث فرهنگی امیدها را زنده کرد

 سرویس فرهنگی: خیابان ارگ مشهد (امام خمینی فعلی) از محدوده‌های قدیمی شهر مشهد است که در دهه‌های گذشته به دلیل تحولات شتابان شهر مشهد، عدم برنامه‌ریزی و نگاه صحیح در تقابل با نواحی جدید شهر دچار تنزل شده که افت کالبدی و کارکردی این محور را به دنبال داشته است.

ارگ بخشی از مرکز شهر مشهد است که با عمری کمتر از یک قرن، اما با وجود این عمر کوتاه فراز و نشیب های جدی و فراوانی را تحربه کرده است. فضایی فعال، پویا و سرزنده که یادآور خاطرات فردی و جمعی برای مردم مشهد است و شاید کمتر فرد کهنسالی در این شهر پیدا شود که خاطره ای از این محدوده در ذهنش نقش نبسته باشد.

این خیابان در جنوب غربی حرم مطهر رضوی قرار دارد. این محور معبر جنوبی شمالی می باشد که از طرف شمال توسط خیابان خسروی نو (شهید دیالمه) و دروازه طلایی (شهید مدرس) و از جنوب توسط میدان ده دی (سوم اسفند سابق) محدود شده است.

این خیابان تا سه دهه پیش از لحاظ جغرافیایی در مرکز شهر قرار داشته ولی به دلیل ساخت و سازهای چند دهه اخیر و کشیده شدن شهر به سمت غرب، هم اکنون جزء قسمت های شرقی شهر می باشد.

این خیابان یک فضای باسابقه شهری طولانی است. هر چند این خیابان از لحاظ برخی از عملکردهای گذشته خود دچار ناکارآمدی شده است ولی از لحاظ کالبدی، فرسودگی آن ناچیز بوده و با توجه به توان های این محور و حفظ و استمرار حال و هوای آن در خاطرات مشترک جمعی زیادی از مردم مشهد، همواره نسبت به احیای آن امیدوار بودیم.

تحولات مختلف و مهمی در طول زمان در این خیابان رخ داده است. ساخت ارگ حکومتی توسط ملک محمود سیستانی در سال های ۱۳۳۵ تا ۱۳۳۹ در حدود باغ ملی مشهد، رونق گرفتن فضایی همچون باغ ملی از موقوفات حاج حسین ملک و خانه ملک، عبور رضاشاه از این خیابان برای شرکت در کنگره بین المللی فردوسی، فعالیت سه سینما با نام های ملی، یاماک و دیدبان در حدود سال ۱۳۱۳، ساخت امارت مدرن بانک ملی در میدان ارگ در سال ۱۳۲۸ و نقش پرنگ بازار جنت و چهار طبقه تنها بخشی از اتفاقاتی است که در این خیابان تاریخ افتاده است.

آنچه تاکنون گفته شد مروری بود بر اهمیت تاریخی این خیابان اما این محور شهری در سال هایی که گذشت دستخوش تغییراتی شد که چهره ارگ تاریخی تغییر کرد و حال به احیای آن امید بسته ایم.

وجود کاربری های اداری و عدم پویایی و سرزندگی در شب از نقاط منفی وضعیت کنونی ارگ تاریخی است. هرچند این محور بیشتر تحت تاثیر کاربری های اداری قرار گرفته اما نقش پررنگ عناصر تجاری مانند محور پیاده جنت انکارناپذیر است. اما برخی از مشاغل مانند کارگاه های تولیدی و تعمیراتی به تدریج در جنوب این خیابان شکل گرفتند و این محدود نسبت به سایر نقاط شهر افتی محسوس کرد و تا فعالیت های تجاری به خیابان ارگ سرازیر شود و وجود صرافی های متعدد و حضور دلالان بازار ارز یکی دیگر از آسیب های این محور است.

وجود این آسیب ها هرگونه تلاشی  جهت احیای خیابان ارگ را امری مغتنم می شمارد و حضور فعال مسئولین در این عرصه را می طلبد.

در این زمینه محمد رکنی معاون سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری می گوید:

در این خیابان تاریخی (که پیش از این ارگ نامیده می شد) شش اثر تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی وجود دارد که از اهمیت و ارزش تاریخی بالایی برخوردارند.

وی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا این آثار را ‘باغ ملی، هتل پارس، ساختمان مرکزی بانک ملی، ساختمان دارایی، ساختمان هلال احمر و خانه ملک’ برشمرد.

معاون اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی گفت: بازسازی این خیابان تاریخی در چارچوب بازپیرایی و مرمت مورد نیاز آثار ملی ثبت شده صورت می گیرد.

وی گفت:از مجموع آثار موجود در خیابان ارگ قدیم تاکنون مرمت، احیاء و بازپیرایی هتل پارس مشهد متعلق به دوره پهلوی اول به مرحله اجرا رسیده است،  این اثر جزو نخستین هتلهای ساخته شده در مشهد با سه ستاره بوده که به لحاظ معماری و تاریخی ارزش بالایی دارد.

رکنی افزود: با مرمت و احیا این اثر و در صورت نیاز دیگر آثار موجود در این خیابان احیا بخشی از بافت تاریخی در کلانشهر مشهد میسر می شود.

وی ادامه داد: حداقل چهار مورد از آثار تاریخی این خیابان هم اینک کاربری اداری و خدماتی دارند و همین امر احیا و نگهداری آنان را رقم زده است.

معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی با اشاره به وجود چند خانه تاریخی در چند مسیر منتهی به خیابان امام خمینی(ره) گفت: احیا بافتهای تاریخی در کنار بافتهای مدرن علاوه بر معرفی هویت، فرهنگ و تاریخی می تواند زیبایی چشم نواز و آرامش بخشی برای مردم و جاذبه ای دیدنی برای گردشگران باشد.

طی سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۹۳ تعداد هزار و ۴۹۸ اثر تاریخی، فرهنگی و معنوی خراسان رضوی در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده که از این تعداد ۹۳۰ اثر بنای تاریخی، ۳۳۵ تپه، ۱۳۶ محوطه تاریخی، ۶۱ میراث معنوی(ناملموس)، ۲۸ مورد مکان رویداد انقلاب اسلامی، دو اثر منقول و شش اثر طبیعی است.

با یاری گرفتن از مقاله دکتر نوید سعیدی رضوانی و مسعود عدالتی بزاز